ماموریت تازه و جالب هوش مصنوعی: حفظ زبان‌های در معرض انقراض!

به گزارش «نبض فناوری»، در حالی که خطر انقراض هزاران زبان بومی جهان را تهدید می‌کند، هوش مصنوعی (AI) به ابزاری کلیدی برای حفظ این گنجینه‌های فرهنگی تبدیل شده است. پروژه‌های نوآورانه جهانی با استفاده از فناوری‌های پیشرفته، زبان‌های در معرض خطر را مستندسازی، آموزش و احیا می‌کنند تا میراث زبانی و فرهنگی جوامع بومی را نجات دهند.

به گفته یونسکو، تا پایان قرن حاضر، ممکن است 90 درصد از حدود 7,000 زبان موجود در جهان از بین بروند. زبان‌های بومی مانند Cheyenne در آمریکا یا Nheengatu در برزیل، که گاهی تنها چند ده گویشور دارند، به دلیل جهانی‌سازی، مهاجرت و کاهش انتقال بین‌نسلی در معرض خطر جدی قرار دارند. 

اما هوش مصنوعی با ابزارهایی مانند پردازش زبان طبیعی (NLP) و یادگیری ماشین، راه‌حل‌های نوینی در این خصوص ارائه داده است. یکی از پروژه‌های برجسته، First Languages AI Reality (FLAIR) است که در مؤسسه هوش مصنوعی Mila در کبک کانادا در حال انجام است. 

این پروژه، به رهبری «مایکل رانینگ ولف»، از مدل‌های تشخیص گفتار برای توسعه ابزارهای آموزشی برای بیش از 200 زبان بومی آمریکای شمالی استفاده می‌کند. این ابزارها به کودکان بومی امکان تمرین تلفظ را می‌دهند و به حفظ زبان‌هایی مانند Kwak'wala کمک می‌کنند.

در نیوزیلند هم گروه Te Hiku Media با استفاده از تنها 310 ساعت داده صوتی، یک مدل تشخیص گفتار برای زبان Māori (te reo) ساخته و پلتفرم Papa Reo را برای برنامه‌های آموزشی توسعه داده است. 

در برزیل نیز همکاری شرکت آی‌بی‌ام (IBM) و دانشگاه سائوپائولو با گویشوران Nheengatu منجر به ایجاد یک مترجم هوش مصنوعی شده که با داده‌های اندک، این زبان را زنده نگه می‌دارد.

ابزارهای نوین برای آموزش و مستندسازی

هوش مصنوعی در این پروژه‌ها نقش‌های متعددی ایفا می‌کند:

مستندسازی: ابزارهای تبدیل گفتار به متن، ضبط‌های صوتی زبان‌های بدون اسکریپت استاندارد را دیجیتالی می‌کنند. پروژه Endangered Languages Project با حمایت گوگل، آرشیوهای صوتی را به منابع قابل استفاده تبدیل می‌کند.

آموزش تعاملی: برنامه‌هایی مانند FirstVoices و ربات‌های آموزشی مانند Opie در استرالیا، با استفاده از یادگیری ماشین، تجربه یادگیری شخصی‌سازی‌شده‌ای برای زبان‌های بومی ارائه می‌دهند.

واقعیت افزوده (AR): در دانشگاه بریتیش کلمبیا، پروژه‌ای به رهبری کارولین رانینگ ولف از AR برای آموزش زبان Kwak'wala در محیط‌های مجازی فرهنگی استفاده می‌کند.

ترجمه ماشینی: مدل‌های ترجمه مانند mBART50 برای زبان‌هایی مانند Guarani Mbya تنظیم شده‌اند تا متون را حفظ کنند و ارتباط را تسهیل کنند.

چالش‌های پیش روی هوش مصنوعی در این راه

با وجود پیشرفت‌ها، چالش‌هایی نیز وجود دارد. کمبود داده‌های زبانی، پیچیدگی ساختار زبان‌های بومی (مانند زبان‌های چندترکیبی)، و نگرانی‌های اخلاقی درباره مالکیت داده‌ها از جمله موانع هستند. 

جوامع بومی تأکید دارند که داده‌های زبانی باید تحت کنترل خودشان باشد تا از سوءاستفاده تجاری یا تحریف فرهنگی جلوگیری شود. همچنین، کمبود متخصصان بومی در حوزه فناوری (که تنها 0.005 درصد از نیروی کار فناوری آمریکا را تشکیل می‌دهند)، محدودیت دیگری است.

از دیگر نکات قابل تامل این است که حفظ زبان‌های بومی تنها به معنای حفظ کلمات نیست، بلکه حفاظت از فرهنگ، هویت و دانشی است که در این زبان‌ها نهفته است. به گفته «کن هیل»، زبان‌شناس برجسته، از دست دادن یک زبان مانند «بمباران موزه لوور» است. تحقیقات نشان می‌دهد که یادگیری زبان بومی می‌تواند سلامت روان را بهبود بخشد و نتایج اجتماعی مثبتی در جوامع بومی ایجاد کند.

با اعلام دهه بین‌المللی زبان‌های بومی (2022-2032) توسط سازمان ملل، پروژه‌های هوش مصنوعی مانند FLAIR و Te Hiku Media امید به آینده‌ای را برانگیخته‌اند که در آن زبان‌های بومی در دنیای دیجیتال شکوفا شوند. اما موفقیت این تلاش‌ها به همکاری نزدیک با جوامع بومی، احترام به حقوق آن‌ها و سرمایه‌گذاری پایدار بستگی دارد.

نکته‌ای که مایکل رانینگ ولف، یکی از آنهایی که تمام تلاشش را وقف این کار کرده، به خوبی بیان شده است؛ او در گفت‌وگویی در این باره تأکید کرده: «هوش مصنوعی مانند مداد است؛ ابزار مفیدی است، اما زبان ما را نجات نمی‌دهد. این کار [نجات زبان‌های در معرض انقراض] به تعهد انسانی نیاز دارد.»