گزارش عملکرد معاونت علمی/ از توسعه زیرساخت هوش مصنوعی تا رشد ۶۰ درصدی فروش دانشبنیانها
به گزارش خبرنگار «نبض فناوری»، گزارش عملکرد معاونت علمی در سال ۱۴۰۴، فعالیتهای این معاونت را در قالب شش ماموریت اصلی شامل مرجعیت علمی، توسعه فناوریهای راهبردی، توسعه کسبوکارهای دانشبنیان، توسعه زنجیره ارزش بخشهای اولویتدار، گسترش تعاملات بینالمللی و هوشمندسازی سیاستگذاری تشریح کرده است.
توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی
یکی از محورهای اصلی گزارش، توسعه زیرساختها و کاربردهای هوش مصنوعی است. در این بخش، از راهاندازی مرکز ملی زیرساخت پردازش سریع با ظرفیت عملیاتی ۹۰ پتافلاپس در فاز نخست خبر داده شده است. همچنین پنج پروژه ملی مشترک میان دانشگاه و صنعت برای کاربردهای هوش مصنوعی در دستور کار قرار گرفته است.
معاونت علمی همچنین از ایجاد سامانه ملی ارزیابی الگوریتمها، تشکیل مرکز ملی ثبت و پایش مدلهای هوش مصنوعی و ایجاد پایگاههای داده بومی در حوزههای سلامت، کشاورزی هوشمند و زبان فارسی خبر داده است.
یکی دیگر از پروژههای اعلامشده، توسعه «سکوی ملی هوش مصنوعی متنباز» با همکاری دانشگاه صنعتی شریف است. در بخش سختافزار نیز بومیسازی سختافزارهای پردازشی با مشارکت چهار شرکت دانشبنیان بهعنوان یکی از اقدامات تکمیل زنجیره ارزش فناوری معرفی شده است؛ هرچند اسامی این شرکتها در گزارش ذکر نشده است.
با وجود تعدد پروژههای اعلامشده، گزارش در بخش هوش مصنوعی اطلاعات دقیقی درباره میزان استفاده از این زیرساختها، تعداد کاربران و بهرهبرداران، هزینه اجرای پروژهها یا خروجی حاصل از آنها ارائه نمیکند. حتی درباره ظرفیت ۹۰ پتافلاپس مرکز پردازش سریع نیز مشخص نشده چه میزان از این ظرفیت در اختیار پروژهها قرار گرفته و چه میزان استفاده عملیاتی از آن صورت گرفته است.
توسعه زنجیره ارزش میکروالکترونیک
در حوزه میکروالکترونیک نیز از تأسیس پردیس میکروالکترونیک و فوتونیک برای استقرار شرکتهای دانشبنیان و هستههای فناور و همچنین راهاندازی پردیس ریزفناوری خبر داده شده است.
تکمیل خط پیشرفته بستهبندی تراشههای کاربردی در صنایع عمومی با حمایت ۷ میلیون دلاری نیز از دیگر اقدامات اعلامشده در این بخش است.
حمایت از نخبگان و دانشگاهها
در بخش حمایت از نخبگان، گزارش از معرفی ۲۷ سفیر استانی، افزایش ۱۵ درصدی بودجه بنیاد ملی نخبگان و انتشار ۴۰ فراخوان هدفمند در رشتههای مرتبط با فناوریهای راهبردی خبر میدهد.
در حوزه اعضای هیات علمی نیز درخواستهای حمایت ۲۵ درصد افزایش یافته و ۴۱۰۰ استاد دانشگاه در چالشهای علمی مشارکت داشتهاند. همچنین نیازمندیهای فناوری ۷۱ دانشگاه، مرکز علمی و تحقیقاتی تأمین شده است.
بر اساس گزارش، در طرح جایگزینی خدمت سربازی با پروژههای راهبردی نیز ۳ هزار و ۳۷۷ نفر از استعدادهای برتر در پروژههای راهبردی مشارکت کردهاند.
در بخش رویدادهای علمی و فناوری نیز ۸ هزار نفر در رقابتها و دورههای المپیک فناوری ۲۰۲۵ شرکت کردهاند و در نمایشگاه INOTEX 2025، تعداد ۴۵۰ شرکت و استارتآپ حضور داشتهاند.
رشد ۶۰ درصدی فروش شرکتهای دانشبنیان
یکی از مهمترین ارقام گزارش به عملکرد اقتصادی شرکتهای دانشبنیان مربوط است. طبق گزارش، فروش کل این شرکتها با رشد ۶۰ درصدی به ۱۸۳۳ هزار میلیارد تومان رسیده است.
از این رقم، ۳۶۹ هزار میلیارد تومان مربوط به فروش مستقیم محصولات دانشبنیان بوده که نسبت به دوره قبل ۴۰ درصد افزایش داشته است.
همچنین صادرات سالانه شرکتهای دانشبنیان در کشورهای هدف به ۲.۵ میلیارد دلار رسیده که بیش از ۵۰۰ میلیون دلار آن مربوط به محصولات فناورانه بوده است.
در بخش حمایتهای مالی و قانونی نیز سقف معافیت مالیاتی شرکتهای نوپا به ۴ میلیارد تومان و اعتبار مالیاتی محصولات سطح یک شرکتهای نوآور به ۲۰ میلیارد تومان افزایش یافته است.
گزارش همچنین از راهاندازی بازار نوآفرین، توسعه ابزارهای تأمین مالی و گسترش صندوقهای سرمایهگذاری برای حمایت از شرکتهای دانشبنیان خبر داده است.
پروژههای راهبردی؛ از ماهواره تا دامپتراک ۱۵۰ تنی
در حوزه فناوریهای راهبردی، معاونت علمی از اجرای پروژههایی در حوزه هوافضا، حملونقل، دفاع و انرژی خبر داده است.
در بخش هوافضا، توسعه پروژههای ماهوارهای، طراحی و ساخت ماهوارهها و توسعه زیرساختهای فضایی دنبال شده است. در حوزه حملونقل نیز تولید ناوگان ریلی، توسعه سامانههای نظارت و مدیریت ترافیک و طراحی و ساخت تجهیزات حملونقل ریلی در گزارش آمده است.
در حوزه انرژی نیز هدف کاهش ۷۰ درصدی تلفات شبکه نسبت به شرایط فعلی با استفاده از فناوری مطرح شده است.
در بخش معدن نیز از ساخت داخل و بهرهبرداری از دستگاه دامپتراک معدنی با ظرفیت حمل ۱۵۰ تن بهعنوان یکی از پروژههای فناورانه نام برده شده است.
با این حال، درباره بسیاری از این پروژهها اطلاعاتی درباره میزان پیشرفت یا بهرهبرداری ارائه نشده است. برای نمونه، در حوزه هوافضا مشخص نیست پروژههای ماهوارهای در چه مرحلهای قرار دارند و در حوزه انرژی نیز زمانبندی و مبنای سنجش هدف کاهش ۷۰ درصدی تلفات شبکه مشخص نشده است.
۳۴۲ میلیارد تومان حمایت برای توسعه صادرات
در بخش تعاملات بینالمللی، توسعه همکاری با متخصصان ایرانی خارج از کشور، صادرات محصولات دانشبنیان و حضور در بازارهای جهانی از محورهای اصلی اعلام شده است.
بر اساس گزارش، از طریق پلتفرم «کانکت» زمینه همکاری برای ۲۸۸ متخصص و فناور ایرانی مقیم خارج از کشور فراهم شده و ۶۶ پرونده همکاری برای متخصصان و کارآفرینان بینالمللی مطرح شده است.
همچنین ۲۵۰ میلیارد تومان کمک بلاعوض و ۹۲ میلیارد تومان تسهیلات برای توسعه صادرات دانشبنیانها اختصاص یافته است. ایجاد «خانه نوآوری و فناوری ایران» در چین و توسعه زیرساختهای صادراتی در کشورهای هدف نیز از دیگر اقدامات این بخش عنوان شده است.
فاصله میان اعلام پروژه و سنجش اثرگذاری
در مجموع، گزارش عملکرد معاونت علمی مجموعه گستردهای از پروژهها و اقدامات را در حوزههای مختلف معرفی میکند؛ از زیرساخت پردازش هوش مصنوعی و سکوی ملی هوش مصنوعی متنباز گرفته تا حمایت از شرکتهای دانشبنیان، پروژههای ماهوارهای، توسعه فناوریهای معدنی و حمایت از صادرات.
با این حال، بخش قابلتوجهی از گزارش بر تعداد پروژهها، میزان حمایتها و ارقام اعلامشده متمرکز است و شاخصهای کافی برای سنجش نتیجه و اثرگذاری اقدامات ارائه نشده است.
برای نمونه، درباره همکاری با ۲۸۸ متخصص ایرانی خارج از کشور مشخص نیست این همکاریها به چه تعداد پروژه، قرارداد یا انتقال فناوری منجر شده است. همچنین درباره ۲۵۰ میلیارد تومان کمک بلاعوض و ۹۲ میلیارد تومان تسهیلات صادراتی نیز میزان صادرات ایجادشده در نتیجه این حمایتها مشخص نشده است.
در بخش سیاستگذاری و تأمین مالی نیز اگرچه از اصلاح مقررات، ایجاد سازوکارهای جدید و استفاده از ظرفیت بازار سرمایه سخن گفته شده، اما شاخص مشخصی برای سنجش میزان کاهش موانع کسبوکار، افزایش دسترسی شرکتها به منابع مالی یا میزان سرمایه جذبشده ارائه نشده است.
بر این اساس، گزارش عملکرد سال ۱۴۰۴ بیش از آنکه تصویری دقیق از اثربخشی اقدامات معاونت علمی ارائه دهد، تصویری از گستره پروژهها و حمایتهای این معاونت ترسیم میکند؛ ارزیابی دقیقتر عملکرد، نیازمند انتشار دادههایی درباره هزینه، میزان پیشرفت، بهرهبرداری و خروجی قابلاندازهگیری هر یک از پروژههاست.
